کاتالوگ ، ابزار ، فنون وروشهای منتخب PRA - بخش سوم » :-:مقالات و تحقيقات كليه گرايش هاي مهندسي كشاورزي:-:

»	* پس از عضويت در سايت مي توانيد از منوي سمت راست ،نام كاربري و كلمه عبوري را كه در هنگام ثبت نام وارد كرده ايد درج كرده و مقالات خود را بانام خودتان درسايت ثبت نماييد.درصورت تمایل به همکاری در سایت لطفا با شماره09361397673 مدیریت سایت تماس بگیرید.

منوي اصلي

صفحه اصلي
عضويت در سايت
نقشه سايت
آمار سايت
آخرين نظرات
تماس با ما

جستجو در سايت

آمار سايت

بهترين نويسندگان:
1- (مهدی کیانی (2569
2- (samane (116
3- (negar (53
4- (marivan (36
5- (mehdi sadry (10
6- (rasoli (7
7- (amanpour (7
8- (بهمن (4
9- (iman rasaee (3
10- (Pharamir (3
آمار مطالب:
يک ساعت پيش: 0
امروز: 0
اين ماه: 1
کل: 2747
آمار کاربران:
يک ساعت پيش: 0
امروز: 0
اين ماه: 23
کل: 511
بن شدگان: 0

پربازديدترين مطالب

منوي کاربري

نام کاربري:
کلمه عبور:

عضويت در سايت!
بازگرداني کلمه عبور

نظرسنجي

نظرشما در مورد سيستم؟

ترويج و آموزش كشاورزي » مقالات عمومي ترويج: کاتالوگ ، ابزار ، فنون وروشهای منتخب PRA - بخش سوم

کاتالوگ ، ابزار ، فنون وروشهای منتخب PRA :

( بخش سوم )

( برگرفته از کتاب رهیافتها و فنون مشارکت در ترویج کشاورزی )

ترسیم نقشه کشی مشارکتی :

ترسیم نقشه مشارکتی عبارت از یک روش ارزیابی مشارکتی روستایی ( PRA) است که عمدتا جهت گرداوری و نمایش اطلاعاتی پیرامون توزیع منابع و امکانات روستایی به کار گرفته می شود . این روش بسیاری از جنبه های زندگی روستا مانند منابع ابی ، دامداری ، وضع بهداشت ، جاده ، اندازه مزارع ، بیماری ها ، طبقه بندی اجتماعی ، وضعیت ثروت و مانند ان را شامل می شود . از این رو نقشه های گوناگونی می توانند ترسیم شوند . نقشه های منابع وضعیت منابع طبیعی یک منطقه مانند ابخیزها ، مزارع ، جنگل ها ، رودخانه ها و باغات را نشان می دهند . نقشه های اجتماعی حاکی از نحوه استقرار خانوارها . مناطق مسکونی در یک محل می باشندو یا نقشه های بهداشتی وضعیت بهداشتی یک ناحیه را از دیدگاه های مختلف مورد بررسی قرار می دهند.

به طور کلی نقشه کشی اجتماعی یکی از روش های شناسایی و درک موقعیت نسبی و ثروت گروه های اجتماعی در داخل یک جامعه است . این روش یک روش بصری است که با یک گروه به اجرا در می اید . برای جوامع کوچک نقشه کل جامعه ترسیم می شود و در ان وضعیت هر خانوار مشخص می شود ولی در مناطق بزرگ هر ناحیه مسکونی یا محله به طور جداگانه بررسی می شود . بعد از ترسیم نقشه یک بحث گروهی بر روی مفاهیم ثروت و بهزیستی و معیارهای اصلی مورد توافق همه در این رابطه لازم است . برای مقایسه سطح بهزیستی خانوارها از معیارهای خاصی استفاده می شود که نشانه های برروی نقشه اورده می شوند . این معیارها می توانند موضوعاتی مانند دسترسی خانوارها به وسایل گوناگون ، کارگر و منابع اب اشامیدنی سالم و ... باشد .

در روش ترسیم نقشه مشارکتی ، روستاییان با استفاده از موتد گوناگون مانند تکه های چوب ، گچ ، سنگ ، ساقه های علف ، ماسه ها یا خاکهای رنگی و برگ درختان نقشه مورد نظر را روی زمین با کاغذ ترسیم می نمایند . در این فرایند افراد روستا به دو دسته تقسیم می شوند ، تعدادی از انها که معمولا مطلعین کلیدی روستا هستند به ترسیم نقشه با استفاده از مواد مورد نظر برروی سطح زمین یا کاغذ می پردازند و بقیه افراد با ارائه نقطه نظرات و پیشنهادات خود انهها را در بهبود انجام کار کمک و هدایت می کنند . در ابتدا ممکن است تعداد مشارکت کنندگان کم باشند ولی به مرور زمان افراد بیشتری برای تکمیل نقشه علاقمند به همکاری می شوند . در شکل عمومی این نقشه ها ، محل استقرار مکان های مسکونی ، الگوی بهره برداری از زمین ، موقعیت منابع اب یا سایر منابع طبیعی و سایر مشخصات اقتصادی – اجتماعی که نمود فیزیکی دارند ، به شکل یک نقشه ترسیم می شوند ، به طوری که با یک نگاه می توان اطلاعات جامعی نسبت به جنبه های مختلف مکان مورد نظر پیدا کرد .

بر اساس تعریف ماکرجی ترسیم نقشه مشارکتی عبارت از ترسیم فضایی یک منطقه بر روی زمین ، کاغذ یا سایر مواد به وسیله مردم محلی جهت نشان دادن و توضیح دادن یک محل یا سرزمین و سایر مناطق وابسته به ان است .

به زعم وی ترسیم نقشه مشارکتی از دیدگاه های زیر دارای اهمیت است :

1- در بسیاری از اوقات ، این امر باعث برقراری تفاهم با جامعه محلی می شود . این به افراد غیر بومی کمک می کند تا از جامعه محلی نکاتی یاد گرفته و تعامل متقابل با انها را افزایش دهند .

2- ای موضوع ضمن دخالت گروه ها و جوامع محلی موجب توانمند ساختن انها در رسم نقشه محل زندگی خود به صورت نمایش و توضیح دادن می شود .

3- این روش زمینه مشارکت گروهی افراد در یک فضا باز و جلسه عمومی که به منظور ترسیم نقشه برپا شده افزایش می دهد .

4- در این روش افراد می توانند دیدگاههای فضایی خود را از محل و مناطق طبیعی وابسته نمایش دهند .

5- نقشه های جنگلی میزان دسترسی مردم بومی به جنگلهای محلی را مشخص می کنند .

6- در این فرایند افراد و گروهها با تطبیق و مقایسه اطلاعات ، خطاها را حذف و نهایتا به اجماع گروهی در مورد مسئله مورد بررسی می رسند .

7- ترسیم نقشه مشارکتی می تواند پایه و اساس کاوش های بیشتر را تشکیل دهد و براساس اطلاعات ان می توان روشهای دیگر مشارکتی مانند قدم زدن گروهی را بکار بست .

8- این روش کمک می کند تا در یک دوره زمانی کوتاه مدت مقدار زیادی اطلاعات متنوع کسب نمود .

برخی کاربردهای ترسیم نقشه مشارکتی در ارزیابی های مشارکتی منابع طبیعی برای نشان دادن یا نمایش مناطق به شرح زیر است :

· زیستگاه ها ، اراضی جنگلی و مناطق وابسته به ان

· خانوارها ، درختان ، مکانهای ذخیره اب ، خاک ، مزارع ، پمپ های دستی ، مدارس و سایر چیزها در محل

· مرز محل سکونت و کشاورزی با جنگل

· مناطق فضایی که در انهها همکاری یا منازعات مردم در بهره برداری از جنگل اتفاق می افتد

· مناطق چرا

· مناطق جنگل کاری اجتماعی

· مناطق بایر و بلا استفاده

· مناطق مخصوص جمع اوری سوخت

· مکانهای ذخیره اب

ماکرجی برخی از تجربیات میدانی حاصل در زمینه ترسیم نقشه مشارکتی را به این شرح بیان می دارد :

1- نقشه های مشارکتی در واقع نقشه های ذهنی افراد ، گروهها و جامعه مورد مطالعه بوده ، با نقشه های حرفه ای فرق می کنند . این نقشه ها به نوعی بیانگر ادراکات افراد و گروهها نسبت به موضوعات مورد مطالعه هستند ، در حالی که نقشه های حرفه ای به اندازه و مقیاس دقیق اشیا یا مکان های مورد مطالعه توجه دارند .

2- ترسیم نقشه بر روی زمین در مقایسه با ترسیم برروی کاغذ باعث جلب مشارکت بیشتر افراد می گردد .

3- فرایند ترسیم نقشه مشارکتی بعد از شروع ، خودش ادامه یافته و نیازی به تسهیل گری خارجی ندارد .

4- تجربه نشان داده است که ترسیم نقشه تابع متغیرهایی چون جنسیت ، سن ، کاست و غیره است . بنابراین نقشه هایی که توسط زنان و مردان یا افرادی از گروه های سنی متفاوت ترسیم می شوند با یکدیگر فرق می کنند . این مسئله به دلیل ادراکات متفاوت این زیر گروه ها از موضوع مورد مطالعه و تفاوت در تجزیه و تحلیل ان می باشد .

5- داده های گرد اوری شده به طریف ترسیم نقشه مشارکتی از یک فرد به فرد دیگر و از یک گروه به گروه دیگر و از یک جامعه به جامعه دیگر بسته به دانش و تجربیات انها فرق می کند .

6- گاهی اوقات ، اوردن جزئیات یک منطقه یا مکان بزرگ برروی یک نقشه ، به دلیل ناکافی بودن دانش افراد مطلع بومی دشوار است . بنابراین برای غلبه بر این مشکل می توان اصول زیر را به کار بست :

· ترسیم نقشه یک محل در بخش های مختلف

· ترسیم نقشه یک محل توسط افراد متفاوت

· ترسیم بخش های مختلف نقشه در روزهای مختلف توسط افراد گوناگون

7 - فراین ترسیم نقشه مشارکتی بعد از شروع ، خودش ادامه یافته و نیازی به تسهیل گری خارجی ندارد .

8- ترسیم نقشه مشارکتی می تواند طی جلسات مختلفی که با جامعه محلی برگزار می شود ، صورت پذیرد . این نقشه را می توان برای چک کردن صحت اطلاعات با خانوارهای مختلف در میان گذارده و نظرات انان را جویا شد .

9 – اگر افراد زیادی مایل به شرکت در برنامه های ترسیم نقشه مشارکتی اند می توان از انها خواست به گروه های کوچک تقسیم و هر یک نقشه جداگانه ای ترسیم کنند . در پایان این نقشه را می توان با هم مطابقت داد و به یک نقشه جامع و کامل رسید .

نقشه جابجایی یا تحرک :

نقشه جابجایی یا تحرک یکی از روشهای ارزیابی مشارکتی جهت بررسی الگوی جابجایی فضایی یک فرد روستایی یا گروهی از انها به بخش های مختلف جامعه برای انجام فعالیتهای گوناگون می باشد . همانطور که ذکر شد این نقشه ها می توانند بر اساس ویژگی های مختلف اقتصادی – اجتماعی مانند سن ، جنسیت و غیره برای عر یک از افراد ساکن در روستا تهیه و سپس ادغام شوند تا بر اساس ان بتوان به الگوی تحرک یا جابه جایی گروهی دست یافت . این نقشه علاوه بر نشان دادن تعاملات و نوع مراودات افراد در داخل جامعه یا با افراد بیرون از ان ، اطلاعاتی نیز پیرامون اهمیت مکانها یا فعالیتهای مختلف ارائه می نماید.

نقشه مزرعه :

ترسیم نقشه مزرعه یک روش ارزیابی مشارکتی روستایی به منظور اگاهی نسبت به محصولاتی که در مزرعه کشت می شوند و مکان های کشت است . در این روش از کشاورز مربوط خواسته می شود تا بر روی صفحه نقشه ای را که در بردارنده عوامل فوق باشد از مزرعه خود ترسیم نماید . این نقشه ها ممکن است عوامل دیگری مانند نوع خاک ، خانه مسکونی در مزرعه و مانند ان اورده شوند.

رتبه بندی ماتریسی :

رتبه بندی ماتریسی روشی است که برای شناسایی معیارهای مردمی در مورد یک موضوع مشخص به کار می رود . این روش بیان کننده علل ارجحیت دادن گروه های مختلف به موضوعات گوناگون است . این معیارها احتمال دارد از گروهی به گروهی دیگر فرق کند . به عنوان مثال در ارزیابی یک محصول ، زنان عمدتا به ارزش غذایی و قابلیت فراوری ان می پردازند ، در حالی که برای مردان ارزش تولیدی و بازاریابی مهم است . بنابراین این نوع رتبه بندی عبارت از به کارگیری معیارهای مختلف توسط گروههای گوناگون برای ارزیابی ارزش موضوعات یا مشکلات متنوع است. در این نوع رتبه بندی می توان ترجیحات و دلایل ان در بین گروه های مخالف را شناسایی کرد . یک مثال دیگر ، موضوع عملیات استفاده از اب یا روشهای جمع اوری اب است که نمونه های مناسبی برای بررسی به روش رتبه بندی ماتریسی می باشند . گاهب به جای رتبه بندی از نمره استفاده می شود که به ان نمره دهی ماتریسی اطلاق می شود .

نمره دهی ماتریسی یک روش ارزیابی مشارکتی است که در ان اقلام و چیزهای مختلف بر اساس ادراکات مشارکت کنندگان در قالب معیارهای خاصی نمره دهی یا مقایسه می شوند. این نمره دهی می تواند ثابت ( به عنوان مثال دادن نمره از 10 تا 20 و ... ) یا متغیر و ازاد باشد ( هر نمره به دلخواه فرد بر اساس اهمت و ارزش نسبی ) . در خانه های ماتریس ممکن است عدد نوشته شود یا با استفاده از تعداد متفاوت اشیایی چون بذر ، سنگریزه و از این قبیل ، اهمیت نسبی یک مورد در مقایسه با دیگری نمایش داده شود. به عنوان مثال درختان می توانند موضوع مورد مطالعه و مصرف به عنوان سوخت ، در خانه سازی و مانند ان معیار باشند. در هر حال پژوهشگر باید در ابتدا موضوع و معیارهای مورد بررسی را تعیین کند . در تعیین ارزش چوب درختان منطقه ، اولین گام در این روش تعیین اقلام مورد بررسی و قابل مقایسه و معیارهای نمره دهی و مقایسه می باشد . پس از انکه اطلاعات اولیه در مورد اقلام معیارها گرد اوری شدند ، با بررسی و کنگاش بیشتر ممکن است برخی از انها حذف شده یا موارد دیگری اضافه گردند. نکته ای که باید در اینجا به ان توجه شود این است که برخلاف روش های دیگر نمره دهی ، در روش نمره دهی ماتریسی گروهی از اقلام قابل مقایسه و معیارهای مناسب وجود دارد . به عبارت دیگر هر مورد بخصوص در مقابل معیارهای مختلفی مورد مقایسه قرار می گیرند

روش نمره دهی ماتریسی به دلایل زیر دارای اهمیت فراوان در فرایند تصمیم گیری پیرامون اقلام قابل مقایسه است :

* در روش معرف یک تصویر کلی از ادراکات و ترجیحات فردی و گروهی در مورد اقلام انتخاب شده بر اساس معیارهای قابل مقایسه می باشد .
* با استفده از این روش ، جوامع مورد مطالعه می توانند اقلام مورد نظر را طبق معیارهای خاصی ، اولویت بندی نمایند .
* اطلاعات حاصل از این روش می توانند به طور مستقیم در برنامه های عملیاتی مورد استفاده قرار گیرند .
* این روش انعطاف پذیر برای بررسی ادراکات ، ترجیحات ، اولویتها ، خواسته های افراد یا گروه ها است . زمانی که این روش بر روی زمین اجرا می شود به راحتی می توان نمرات را تغییر داده و اصلاح نمود تا در مورد موضوع اجماع حاصل گردد .

برخی ملاحظات در مورد نمره دهی ماتریسی :

* به منظور انجام موفقیت امیز این روش ، مهارتهای تسهیل گری در یک سطح و کیفیت عالی مورد نیاز است تا پژوهشگر بتواند هدف استفاده از این روش و نتایج مورد انتظار را به مشارکت کنندگان توضیح دهد
* در بسیاری از موارد جوامع محلی ترجیح می دهند به جای نمره دهی ثابت دارای ازادی و اختیار بیشتری بوده و به اصطلاح بر اساس نمره دهی ازاد عمل نمایند و در یک گستره و دامنه وسیعتری به قضاوت در مورد اقلام مورد مطالعه بپردازد .
* هرچه اقلام و معیارهای مورد نظر در روش نمره دهی ماتریسی بیشتر قابل مقایسه باشند ، جامعه محلی راحت تر می توانند ادراکات و ترجیحات خود را بیان نمایند .
* برای جلوگیری از خطای اندازه گیری بهتر است از ماتریس های بزرگ که اقلام و معیارهای زیادی را در بر می گیرند ، پرهیز نمود تا جامعه محلی بهتر بتواند مقایسات لازم را اشته باشد .
* پژوهشگران و تسهیل گران باید به شدت از جمع کردن نمرات ستون ها یا ردیف های ماتریس پرهیز کنند زیرا این امر انها را به سوی نتیجه گیری های نادرست هدایت می نماید.

اطلاعات حاصل از روش رتبه بندی یا نمره دهی در موارد زیر دارای اهمیت می باشد :

* برای برقراری بحث و افزایش اگاهی مشارکت کنندگان در مورد اینکه چه چیزی کمتر و چه چیزی بیشتر اهمیت دارد و همچنین اگاهی در مورد رابطه علت و معلولی بین پدیده ها
* برای کسب اطلاعات در مورد اولویت های مردم که می توانند با اطلاعات حاصل از پژوهش های پیمایشی زمان بر مقایسه شود .
* برای مقایسات قبل و بعد به عنوان مثال نظارت پروژه ها موثرند.
* رتبه بندی می تواند به عنوان یک روش برای مطالعه روابط قدری مورد استفاده قرار گیرد
* رتبه بندی و نمره دهی مردم را قادر می سازد تا اولویت و ترجیحات خود را بیان نموده و این ممکن است منجر به یک درخواست و ارزو شود .

البته در بین روشهای مختلف PRA به نظر می رسد رتبه بندی ماتریسی سخت ترین و خسته کننده ترین انها باشد .

نمره دهی برداری :

نمره دهی برداری یک روش بصری مشارکتی است که طی ان اقلام یا موضوعات مورد مطالعه بر اساس اهمیت نسبی خود ارزیابی شده و مشکلات ، منافع ، خطرات ، خسارتها و فرصتها اولویت بندی می شوند. این روش می تواند به صورت فردی یا گروهی به اجرا دراید . در ابتدا باید یک موضوع کلی توسط اعصای جامعه محلی که مورد توافق همگان است ، جهت بررسی وواکاوی به طریق نمره دهی برداری در نظر گرفته شود . سپس پژوهشگران یا تیمی که تصمیم به گرداوری اطلاعات از طریق این روش را دارند یک مصاحبه نیمه ساخت دار با گروهی از مرذم محلی برگزار کرده و اطلاعاتی پیرامون اقلام مورد مطالعه گرداوری می کنند . این اقلام یا موضوعات مورد مطالعه می توانند مجموعه ای از مشکلات ، منافع ، اولویتها ، یا مجموعه ای از فعالیتها باشند که در قالب یک فهرست ازمایشی گرد اوری می شوند . سپس این فهرست توسط افراد یا گروههای محای مجددا بازبینی شده و مواردی به ان اضافه یا از ان کم می شود . سپس فهرست مذکور برروی کاغذ یا زمین پیاده شده و از افراد یا گروههای مشارکت کننده درخواست می شود تا با استفاده از بذور ، سنگریزه ها و موادی از این قبیل به نمره دهی هر موضوع بپردازند. از انجائیکه برای نمره دهی به این روش یک ستون وجود دارد ، از افراد یا گروهها تقاضا می شود تا بر اساس نظر خود در ابتدا بالاترین و پایین ترین نمره را به موضوعات مربوطه داده و سپس محل سایر موضوعات را با نمره دهی مشخص نمایند . از انجایی که ممکن است افراد نظرات متفاوتی داشته باشند ، می توان انها را در ابتدا به گروه های کوچک تقسیم نمئ و بعد از اینکه قوانین بین اعضای انها حاصل شد ، گروه های مذکور در هم ادغام شده و بدین ترتیب کار ادامه می یابد تا زمانیکه توافق در سطح جامعه محلی بر روی نمره دهی حاصل گردد .

اهمیت روش نمره دهی برداری :

* این روش در تهیه فهرستی از موضوعات یا مطالب مورد مطالعه مانند مشکلات ، اولویتها ، ترجیحات و منافع و هزینه ها موثر و مفید است .
* با استفاده از فهرست تهیه شده به این روش می توان اولویت های فردی و گروهی را مشخص نمود .
* این روش به دلیل انعطاف پذیری بالا در نهایت به اجماع گروهی منتهی می شود.

برخی ملاحظات در مورد روش نمره دهی برداری :

* قبل از انجام عملیات به این روش ، باید افراد مشارکت کننده با اهداف و اصول ان به طور کامل اشنا شده و محقق مطالب مورد نظر را به خوبی و با شفافیت با انها در میان بگذارد .
* معیارهای در نظر گرفته شده برای تبیین یک موضوع باید حتما قابل مقایسه با یکدیگر بوده و سنخیت داشته باشد تا بتوان در زمان کمتر به نتیجه مطلوب و دلخواه رسید
* این روش نیازمند مداخله و مشارکت تعداد زیادی از افراد و گروهها در یک زمان و مکان مشخصمی باشد . در زمانی که موضوع مورد بررسی مشکلات و اولویت بندی انها مد نظر است ، انتظارات جدیدی ممکن است در مردو بروز کند به این صورت که انها مترصد اقداماتی جهت رفع مشکلات اولویت بندی شده باشند .
* تجربه نشان داده است که اجرای این روش در فضای باز و با مشارکت تعداد بیشماری از افراد نتیجه مطلوب تری را به دست خواهد داد .
* از انجاییکه در این روش تنها یک ستون از معیارها با مقایسه در مورد نموضوع در دست مطالعه وجود دارد ، روش مذکور ساده تر از سایر روشها مانند نمره دهی ماتریسی می باشد .

این روش به دلیل انعطاف پذیری بالا زمینه های بحث گروهی را ایجاد کرده که نهایتا منجر به اجماع گروه در نمره دهی می گردد .

نويسنده: marivan | بازديدها: 42 | نسخه قابل چاپ