مقدمه
علاقمندان و صاحبان آكواريوم ماهيان زينتي علاقه زيادي به شناسايي گونه هاي مختلف آبزيان زينتي و نحوه تكثير و پرورش آنها دارند ولي متأسفانه منابع اطلاعاتي كمي بصورت مكتوب يا الكترونيك در اين خصوص وجود دارد. از زمان معرفي و گسترش ماهيان زينتي در آكواريمها سالها مي گذرد ماهيان زينتي از ديرباز مورد توجه علاقمندان به طبيعت به خصوص در شهرهاي صنعتي بوده است .
زندگي ساكت آبزيان و بخصوص ماهيها براي انساني كه از زندگي مدرن و ماشيني مملو از سروصدا فرار مي كند آرامش بخش است. انسان وقتي به تماشاي محيط زيستي متضاد با فضاي كنوني خود مينشيند سكوت نموده و با حوصله فراوان غرق در دنياي زيباي آبزيان مي شود. آبزيان زينتي در مقايسه با ساير آبزيان دريايي بدليل امكان زندگيشان در محيطهاي مصنوعي بيشتر مورد توجه مردم شهرنشين قرار گرفته اند .
پس از جنگ جهاني دوم و با فراهمشدن امكانات حمل و نقل هوايي آبزيان زينتي به اقصي نقاط دنيا انتقال داده شدند. امروزه شاهد حضور گونههاي ماهيان زينتي مختلفي دركشورهاي آسيايي هستيمگونه هايي كه روزگاري تنها در رودخانه هاي آفريقا ميزيستهاند و يا وجود گونههاي آبزي مختص به رودخانه هاي آمريكا درآكواريوم خانههاي اروپاييان و آسياييها است و امروزه شاهديم كشور سنگاپور با داشتن آب و هوا و شرايط اقليمي مساعد مركز جهاني تجارت و تكثير و پرورش آبزيان زينتي شده است و روزانه ميليونها گونه آبزيان زينتي به اقصي نقاط دنيا مبادله و صادرشود.

پيشگامان آكواريوم
اگرچه اطلاعات دقيقي در مورد نگهداري انواع ماهي بصورت تزئيني توسط انسان در دست نيست با وجود اين مي توان گفت كه از هزاران سال قبل در چين ماهيها را بعنوان يك حيوان خانگي نگهداري مي كردند. اولين كتاب درباره ماهي بنام كتاب ماهيهاي قرمز در قرن شانزدهم ميلادي توسط Changchi-en نگاشته شده كه بيشتر در مورد زيبايي اين نوع ماهيها و عكس العملشان نسبت به تغييرات حرارت بحث نموده است.
•اولين آكواريوم عمومي در سال 1853 در شهر لندن پايتخت انگلستان گشايش يافت و يكسال بعد از آن كتابي بعنوان نگهداري آكواريوم در منزل توسط مؤسس آكواريوم عمومي لندن بنام فليپ به رشته تحرير درآمد.
•اولين سري ماهيهاي زنده استوايي در سال 1863 به اروپا صادر گرديد.
•اولين ماهي كه صادر شد ماهي بهشتي بنام Mocropodus opercularis كه ماهي بسيار زيبا و مقاوم بوده است.
•اولين پمپ كه در آكواريوم به كار برده شد در سال 1860 در آكواريوم عمومي پاريس بود.
•اولين بار جمع آوري ماهيهاي زينتي و طبقه بندي و تكثير آنها توسط آلمانها انجام شد.

نصب و راه اندازي آكواريوم
اگر تعدادي ماهي را در مخزن كوچكي قرار دهيم بايد شرايط مساعدي براي آن فراهم سازيم تا از تماشاي اين محيط مصنوعي لذت ببريم. بدليل اينكه ماهي بايد مواد غذايي و اكسي?ن مورد نياز خود را از آب آكواريوم تهيه نمايد لذا بطور پيوسته بايداز تامين غذا وفراهم شدن اكسي?ن آب اطمينان حاصل كردو فعاليت در زمينه تكثير و پرورش ماهيان زينتي نيز همانند كار با ساير ماهيان پرورشي داراي وي?گي ها و مسائل خاص خود استكه مي توان ازجمله به تهيه و ساخت يك آكواريوم مناسب تهيه ماهيان زينتي مناسب تغذيه وغذادهي بهداشت و بيماريهاي ماهيان زينتي اشاره نمود.
بعضي اوقات مشاهده شده كه علاقمنداني بدون داشتن اطلاعات در زمينه نگهداري و تكثير و پرورش ماهيان زينتي براي خريد ماهي و آكواريوم به فروشگاه هاي ماهيان زينتي مراجعه مينمايند واقدام به خريد گونه هاي مختلف ماهي و آكواريوم نامناسب از نظر ظرفيت نگهداري مي نمايندو پس از راه اندازي آكواريم در منزل يا محل كار خود آكواريوم دچار مشكل شده و علاقه خود را از دست مي دهند. اين عزيزان بهتراست قبل از خريد ماهي يا آكواريوم اطلاعات مختصري از گونه هاي آبزي مورد علاقه خود بدست آورند و در ابتداي كار به موارد زير توجه فرمايند:
اختصاصات ظرفيت آكواريوم
ظرفيت آكواريوم را بايد به نسبت تعداد گونه مورد علاقه خود انتخاب نمود تراكم بيش از اندازه ماهي در آكواريوم بعلت بوجود آمدن پس ماندههاي غذايي و ازدياد فضولات ماهي موجب كمبود اكسي?ن و سريع آلوده شدن آب آكواريوم ميشود. فضولات ماهي در آب آكواريوم توليد آمونيوم نموده و در محيط با فعل و انفعالات شيميايي توليد سم مي نمايد كه باعث مرگ ماهيان زينتي درآكواريوم مي شود.
با عنايت به ظرفيت هر آكواريوم و توجه به اين نكته كه ماهيان از لحاظ رفتاري داراي گونه هاي مختلف صلحجو پرخاشگرو تهاجمي مي باشند قرار دادن آنها در يك آكواريوم مشكلات مهمي را براي صاحب آكواريوم بودجود خواهد آورد لذا رعايت اين نكته توصيه جدي ميشود و بايد توجه داشت كه چرخه زندگي درآكواريوم فعاليتي بيولو?يكي محسوب مي شود از اينرو رعايت تعادل بين گياهان آبزي و ماهيان زينتي درمحيط آكواريوم ضروري مي نمايد .
در زمانيكه محيط آكواريوم بصورت طبيعي يا مصنوعي روشن مي باشد گياهان توليد اكسي?ن ميكنند و زمانيكه محيط تاريك مي شود گياهان مصرف كننده اكسي?ن ميشوند. بدينترتيب عدم تعادل تراكم ماهي و گياه آبزي باعث كمبود اكسي?ن درآب آكواريوم ميشود كه در صورت زياد بودن تراكم گياهان آبزي آكواريوم خصوصا در هنگام تاريكي خطر جدي از جهت كاهش اكسي?ن ماهيان آكواريوم را تهديد مي كند. همچنين بايد توجه داشته باشيم كه ماهيان زينتي به دو صورت زنده زا و تخم ريز تكثير مي شوند لذا ممانعت از قرارگيري توام آنها در يك آكواريوم ضروري است .

لوازم مورد نياز يك آكواريوم:
افرادي كه علاقمند به داشتن آكواريوم هستند مي توانند يكدستگاه آكواريوم را بصورت آماده خريداري كنند و يا اينكه خود يك آكواريوم مناسب بسازنند. البته در صورت خريد آكواريوم آماده وسايل آنرا هم دريافت ميكنند اما در صورت حوصله و گذاشتن كمي وقت ميتوانند آكواريوم مورد نظر خود را در ابعاد مختلف بسازند كه دراينصورت هم ارزانتر تمام مي شود و هم لذت بيشتري براي سازنده آن دارد.
بهتراست آكواريوم بصورت مكعب مستطيل تهيه شود چون از مزاياي اين نوع آكواريوم سطح تهويه زياد آب درآن است ماهيها نيز فضاي بيشتري از سطح را در اختيار داشته و تميز كردن آكواريوم بمراتب آسانتر مي باشد .ضخامت شيشه آكواريوم ها با توجه به كوچك يا بزرگي آن مختلف است در يك آكواريم با حجم 30 ليتر مي توان از شيشه 4ميليمتري استفاده كرد ولي براي ساخت آكواريومهاي بزرگتر بايد از شيشه 6 ميلمتري استفاده كرد .
ارتفاع آكواريوم بايستي بين 30 تا 40 سانتي متر و عرض آن بهتر است به اندازه بلندي آن باشد طول آكواريوم بستگي به محل قرار گرفتن آكواريوم دارد. بايد بر روي آكواريوم سرپوشي قرار گيرد كه اندازه آن حداقل به اندازه طول آكواريوم و عرض آن 15 سانتي متري باشد كه در قسمت جلوئي آكواريوم تعبيه مي شود . يكي از ضروريترين وسايل مورد نياز آكواريوم پمپ هوا ميباشد پمپ ها از طريق لرزش هوا را به داخل آكواريم ميفرستند البته نوعي از پمپ ها نيز وجود دارند كه در داخل آنها موتور مخصوصي براي هوادهي وجود دارد.
در موقع تهيه پمپ حتما بايد ابعاد آكواريم را در نظربگيريدپمپ درآكواريوم اساسي ترين كار را جهت تهويه آب از طريق جريان دادن حبابهاي هوا بداخل آكواريوم و جريان دادن آب بداخل فيلتر به منظور تميزكردن آب انجام ميدهد.خاستگاه اكثر ماهيان زينتي مناطق گرم و استوايي ميباشد بنابراين بايد محيط آبي گرم در حدود 23 الي 26 درجه سانتيگراد درآكواريوم براي ماهيها مهيا شود كه اين عمل توسط بخاري انجام شود.
جنس بخاريها شيشه اي پيركس (نشكن) و بصورت لوله اي هستند كه داخل آنها يك لوله چيني تعبيه شده است و روي آن سيم پيچ بخاري قرار دارد و در قسمت بالايي بخاري ترموستات نصب شده كه مي توان با آن درجه حرارت آب آكواريوم را تنظيم كرد همچنين بايد قدرت بخاري مورد نظر را براي حجم آب موجود در آكواريوم و تعداد ماهي قابل نگهداري در آن مورد توجه قرار داد. براي اندازه گيري درجه حرارت و كنترل دماي آكواريوم از گرماسنج استفاده ميشود.
آب آكواريوم بعلت وجود موجودات زنده گياهي و جانوري درآن كم كم تيره و كدر مي شود و حالت شفافيت خود را از دست ميدهد. از آنجا كه تعويض دائمي آب آكواريوم كاري دشوار است و هر بار تعويض آب موجب بوجود آمدن استرس در ماهيان ميشود لازم است با بكاربردن فيلتر مرتبا مواد زائد و معلق داخل آب آكواريوم گرفته شود تا آب هميشه براي ماهيان صاف و شفاف باقي بماند.
البته بديهي است پس از مدتي در اثر پر شدن حفرات ريزفيلتر كم كم از قدرت فيلتر كردن آن كاسته خواهد شد و هر چند وقت يكبار بايستي فيلتر تميز شود تميز كردن فيلتر بستگي به حجم آب نحوة تغذيه ماهيها درآكواريوم دارد هر چه روش تغذيه صحيحتر باشد و كمتر مواد غذايي اضافي وارد آب شود طبعا عمر فيلترآكواريوم بيشتر خواهد شد. براي صيد ماهيها بخصوص در هنگام تميز كردن آكواريوم يا بيرون آوردن ماهي بيمار بايستي از تورهاي دستي مخصوص كه انواع مختلفي دارند استفاده نمود. جنس اين تورها بايستي در حد امكان نرم و لطيف باشد تا صدمه اي به بدنماهي وارد نشود.

عوامل اصلي در نگهداري يك آكواريوم:
پس از تهيه آكواريوم و تامين وسايل مورد نياز اوليه كه براي نگهداري و حفظ سلامت ماهيان آكواريومي ضرورت دارد توجه و رعايت برخي از نكات باعث داشتن ماهيان زيبا و شاد ميشود كه رضايت هر بينندهاي را به خود جلب مينمايد. اين عوامل عبارتند از :
1- اكسي?ن كافي

اكسي?ن مورد نياز ماهيان زينتي را بايستي توسط گياهان آبزي و تهويه مداوم آب آكواريوم بوسيله پمپ هوا و بطور همزمان تأمين كرد كمبود اكسي?ن خطرناكترين عاملي است كه باعث تلفات سريع ماهي درآكواريوم ميشود .عواملي كه در تأمين اكسي?ن بطور مستقيم و غير مستقيم دخالت دارند عبارتند از:
تعداد ماهي در آكواريوم:
هر چه تعداد ماهي در آكواريوم زيادتر باشد توليد اكسي?ن نيز در آن بهمان نسبت بايستي بيشتر باشد .اكثرا هر جفت ماهي به حدود 20 الي 50 سانتي متر مربع از وسعت سطح آكواريوم نياز دارد البته اين مقدار به اندازه ماهي نيز بستگي دارد مثلا ماهي گوپي در حدود 20 سانتي متر به فضاي آكواريومي نياز دارد در حاليكه ماهي دم شمشيري بزرگ در حدود 50 سانتي مترفضا نياز دارد. يك ماهي 9 سانتي متري در حدود 65 سانتيمتر فضا نياز دارد در اين فضاي محدود فقط ماهيها زنده هستند و براي رشد و نمو به سه برابر اين فضا نياز دارند.
سطح آب آكواريوم
يكي ديگر از عوامل توليد اكسي?ن سطح آب آكواريوم است كه هر چه سطح آب آكواريوم در مجاورت بيشتر هوا باشد ميزان تبادلات گازي و در نتيجه اكسي?ن محلول در آب افزايش خواهد يافت . زياد بودن سطح آب توانايي جذب اكسي?ن هوا توسط ماهيها را در موقع قطع برق و كم شدن اكسي?ن محلول در آب زيادتر خواهدكرد.
گياهان آبزي
يكي از مهمترين عوامل تامين اكسي?ن آب آكواريوم گياهان آبزي هستندكه در مقابل تابش نور خورشيد يا نور مصنوعي با عمل فتوسنتز توليد اكسي?ن در محيط آبي مي كنند.

2- نور كافي
گياهان و ماهيها مانند اكثر موجودات زنده براي رشد و نمو و سلامت خود احتياج به نور دارند. بيشتر گونه هاي ماهيان زينتي مي توانند در نور كم سالم و زنده بمانند ولي رشد و نمو و توليدومثل آنها ممكن است بطور طبيعي انجام نشود زماني كه گياه آبزي در داخل آكواريوم وجود ندارد بايد آكواريوم روزانه چندين ساعت در معرض تابش نور قرار گيرد.
بنابراين همواره بايستي آكواريوم در جايي قرار گيرد كه روزانه باندازه كافي نور خورشيد بطورغيرمستقيم به آن بتابد. در صورت استفاده از نور مصنوعي آكواريوم را در هر نقطه اي از اتاق مي توانيم قرار دهيم اما در موقع تاريكي مطلق روشن كردن ناگهاني چراغ باعث ناراحتي ماهيها ميشود و گاهي اوقات در اثر روشن شدن ناگهاني چراغ ماهيها از آكواريوم به بيرون پريده و باعث مرگ و مير خود ميشوند.

3- درجه حرارت مناسب
اغلب مردم فكر مي كنند كه ماهيان زينتي بايد در درجه حرارت بالا نگهداري شوند ولي بعلت اينكه برخي گونههاي ماهيان زينتي جزو گونههاي مناطق غيراستوايي و يا معتدل محسوب ميشوند نگهداري همه ماهيها در يك درجه حرارت يكسان كار درستي نمي باشد. ماهيها مي توانند 5 تا 6 درجه تغيير حرارت را در حالت طبيعي و يا بصورت تغييرات طبيعي تحمل نمايند و بعلت اينكه در طبيعت در شبها دماي آب حداقل چند درجه از روز كمتر ميشود اين تغيير درجه حرارت تاثير ناگواري بر روي ماهيها حتي ماهيهاي باردار و يا تخم دار و نيز تخمها و نوزادهاي آنها نخواهد داشت.
بطور كلي افزايش درجه حرارت آب از حد مجاز خطرناكتر از كاهش آن مي باشد زيرا با افزايش درجه حرارت بهمان نسبت از اكسي?ن محلول در آب كاسته خواهد شد. بطور كلي درجه حرارت لازم براي نگهداري ماهيان زينتي بين 22 تا 25 درجه سانتي گراد مي باشد.

4- بهداشت آكواريوم
آكواريوم در صورت تميز و سالم بودن باعث لذت بيشتر آبزيان درون خود است. تميز بودن آكواريوم و سلامت ماهيها تا حدودي لازم و ملزوم يكديگر مي باشند. مواد زائد غذائي حاصله از تغذيه غير صحيح تابش بيش از حد نور تهويه نامناسب و عدم دقت كافي در گزينش و به كار بردن آنچه كه بايستي در داخل آكواريوم قرارگيرد باعث اختلال در كار آكواريوم و خراب شدن آب و نامساعد شدن محيط زيست ماهيها و سرانجام آماده شدن محيط براي رشد و نمو انگلها ميكربها و ساير عوامل بيماريزا و در نتيجه از بين رفتن ماهيها ميشود.

5- تغذيه صحيح
تغذيه صحيح اثر بسيار مطلوبي در سلامت ماهيها و مقاومت آنها در برابر انواع بيماريها و انگلها دارد. هرچه شرايط داخل آكواريوم بهتر باشد ماهيها سالمتر بوده و در برابر بيماريها مقاومتر خواهند بود. هر ذره از مواد غذايي زائد در داخل آكواريوم مي تواند باعث رشد و نمو عوامل ناخواسته و در نتيجه آلوده شدن آب گردد. اين مواد نه تنها رشد و نمو ميكربها و فيتوپلانكتونها را تسريع مي كند بلكه باعث رشد و نمو قارچها و ساير عوامل آلودگي زا مي گردند.
در تغذيه ماهيها بايستي دقت كافي بعمل آيد تا پس از چند دقيقه هيچگونه غذاي زائدي در كف آكواريوم باقي نماند. اگر به ماهي كمتر از نيازش غذا داده شود بهتر از اين است كه آنقدر به آن غذا داده شود كه نتوانند بخورند و در كف آكواريوم جمع شود و باعث رشد و نمو باكتريها گردد.

نويسنده: مهدی کیانی | بازديدها: 108 | نسخه قابل چاپ